Fate and Sacrifice, the Defeated, and Then Death

Part -2

(Translation of my old malayalam notes)

“Far away, funeral pyres seem to smoke like hearths in distant village homes, their fumes dissolving into the grey sky. Now only the vast lap of Mother Ganga remains. The waves' hands caress the boat. Waterbirds settle and rest upon little islands drifting with the current. Vultures circle and slowly disappear into the distance.

Human limbs, abandoned by those to whom they once belonged, float merrily downstream. Birds descend and converse with them. There are no heights or depths here, only an uninterrupted current of reciprocity.

Far away, something swollen and reddish floats toward us. It keeps its distance from the boat and travels parallel to us.

‘A complete corpse,’ Prathapan said.

I shuddered. A sun-bloated, water-soaked, unconscious mass. Yet it moves. It smiles. It seems almost to challenge our vessel, drifting alongside us. At times it approaches us with strange tenderness. The hands of the waves rise. It moves away again, then comes close once more.

This is our Vidyadharan. Here, in the heart of the Ganga, Vidyadharan becomes one among us.

All his clothes have been stripped away. Small fish, playful companions, tear even at the swollen garment of his flesh. Tiny fish hide and play inside the sockets of his eyes. As though afraid that our presence might disturb his purity, Vidyadharan drifts farther into the current.

‘It is him,’ Prathapan said.”

This is the scene Navaneetha narrates in Valsala’s story, Vidyadharan. On a train journey to Varanasi, she encounters an unknown man named Vidyadharan, who boards the train from Palakkad; later she sees his corpse floating in the Ganga. Fifty years earlier, in pursuit of spirituality, Vidyadharan had abandoned his wife and children. Now, before dying, he was returning for one final glimpse of the family he had left behind. Navaneetha meets him on the train while he is already travelling towards his death. An old mendicant, put on a train by his grandson to go away and die, somehow becomes—without ever quite becoming anyone in particular—something to Navaneetha before disappearing. Vidyadharan is the story of such an inexplicable appointment with destiny.

Fate, or niyoga, is not merely a symbolic form of passivity for the Indian people. It is a structure of belief that a vast civilisation has carried across generations, preserving it alongside the sigh with which life itself has been endured. It is perhaps the residue of the philosophy of Makkhali Gosala, a philosophy whose followers disappeared but whose idea of destiny refused to die.

In the fifth century BCE, rejecting the systems of belief associated with Hinduism, Jainism and Buddhism, Makkhali Gosala articulated the Ajivika doctrine: the conviction that everything that has happened,

everything now happening and everything yet to happen has already been inscribed within an unavoidable destiny. Gosala is believed to have been born at Tiruppattur in the present-day Tiruchirappalli region of Tamil Nadu. The fatalistic philosophy associated with him rested on the absolute sovereignty of fate. Bimbisara, the ancient king, is also sometimes said to have been influenced by such beliefs.

The later history of Ajivika thought is perhaps the story of an idea that entered the Indian imagination so deeply that it could not be erased. The second-century Buddhist text Ashokavadana tells a story in which Emperor Ashoka, angered by the Ajivikas’ rejection of Buddhism, ordered their mass killing. Yet however many followers were destroyed, the underlying ideas of fate and destiny survived within the very Indian religions that had rejected the Ajivikas. Perhaps that too was the destiny of Ashoka, the Ajivikas and the religions that opposed them. The Ajivika idea of destiny had originally dispensed with God. In time, destiny itself became divine will. Perhaps that was the destiny of Ajivika thought as well.

Few ideas seem to have exercised as profound an influence on Indian art and literature as fate. From the Mahabharata and the Ramayana to twentieth-century works celebrated as expressions of communist intellectualism and class struggle, from Ritwik Ghatak’s Meghe Dhaka Tara to Shyam Benegal’s adaptation of Dharamvir Bharati’s Suraj Ka Satvan Ghoda, the play of destiny that Gosala articulated seems to persist.

In Ghatak’s Meghe Dhaka Tara, Neena is condemned to carry the burden of her mother, elder brother, younger sister and younger brother after her father is incapacitated by an accident. She sacrifices her own happiness and comfort in order to sustain the family, yet everyone around her exploits her with a merciless, petty-bourgeois selfishness. Her father offers sympathy. Her mother complains no matter how much Neena gives, and fears that, if she marries, the family will lose the income she brings home. Her younger sister, despite knowing the depth of Neena’s love, takes away the man who had been her only emotional refuge. Her brother puts his music above his family's responsibilities. And so, in a village on the margins of Calcutta, they all live by consuming the life of this young woman who works in the city.

For generations, exploitation of this kind has been confronted in this country by glorifying sacrifice and giving suffering the tender name of “the reversals of fate.” Neena endures every sacrifice, and just when her brother finally becomes capable of rescuing her financially, tuberculosis begins to carry her towards death. Broken before death, living in a sanatorium surrounded by beautiful meadows, the kind of beauty life had denied her when she was healthy, she finally cries out to her brother in anguish, “I want to live, brother… I want to live.” And at that moment, beyond the ideological language of class struggle, Ghatak himself seems to surrender, along with us, before that Indian riddle called fate.

Ghatak can expose the society that exploits Neena through an ideological framework. Yet after sacrifices beyond what any human being should be expected to endure, after all the goodness she has offered, he cannot finally explain the disease and death that come to her. Why? When the film ends and the cry, “I want to live, brother… I want to live,” seems to echo towards us from all four corners of the screen, it is perhaps no longer Neena who is crying. It is Ghatak himself.

In Suraj Ka Satvan Ghoda, the protagonist narrates the stories of three women in his life, each belonging to a different social and economic world. Jamuna, the first woman in Manik Mulla’s narrative, reads romantic stories and dreams of enchanted worlds, yet is prepared to marry a wealthy old man for material security. Manik does not love Jamuna; her principal strengths are self-interest and practical intelligence, though Jamuna is deeply attached to him. Manik loves Lily. Educated and sophisticated, Lily has contempt for the husband who loves her without measure, while reserving a special affection for the educated, story-telling Manik. Yet it is Satti, growing up in the hut of a roadside blacksmith, who teaches Manik what humanity means and what a human life is worth.

Satti lives through insecurity and suffering. One day, fleeing both the brother who is willing to barter her away and the men who come to attack her, she runs to Manik’s house, believing that he will save her. But like the cultured heroes of a bourgeois society who carry social consciousness merely as an ornament, Manik performs helplessness. He does not save her. He abandons her to her attackers. Even after she pleads with the man she believed possessed compassion, Manik lets her go. As the attackers drag her away, Satti looks back at him with devastation and disbelief.

Later, Manik tells his friends, “I never lived life. Life lived me.” And then, as though destiny itself were underlining his words, he turns and sees Satti again. She is begging on the street, pushing a leprosy-afflicted man before her. She recognises Manik. Terrified, she turns away and runs. Manik disappears after her into the story, and the film ends. Through the lives of the three women and through Manik’s own life, fate once again becomes an unresolved riddle, something that survives beyond the ideological explanations of class struggle and confronts the storyteller and us alike.

In all these stories, as in our own lives, people have opportunities, possibilities, choices and the right to choose. And yet, caught in life's entanglements by trying to become someone for someone or struggling for something on behalf of someone else, they eventually become something they never intended to become. We so often recognise this human helplessness by the name of fate.

The British artist Lubaina once wrote, “If you do not know how to dance with failure, you can never become a successful artist.” Perhaps this is where Western and Eastern thought confront each other over fate and sacrifice. Some people lose their lives chasing their dreams. Others lose their lives chasing reality. One becomes the victory of the defeated; the other ends as the defeat of the victorious. And somewhere between them, appearing as illness, death, helplessness or something for which we have no adequate name, the riddle of fate continues to astonish us, as it astonished Ghatak.

Artist and activist Florian Egermann runs an international art project called Failed Artists International. Yet fate and destiny seem to survive even there: to become a member, an applicant must have succeeded at failure—a “successfully failed” artist.

But perhaps life has another destiny. Most of us disappear from this world having become neither failures nor successes. We simply disappear.

Original malayalam version:

വിധിയും ത്യാഗവും, പരാജിതരും പിന്നെ മരണവും

"ദൂരെ ഗ്രാമീണ അടുപ്പുകളിൽ നിന്നെന്നോണം ചിതകൾ പുകഞ്ഞു നരച്ച ആകാശത്തിൽ ചേരുന്നു. ഇപ്പോൾ ഗംഗാമാതാവിന്റെ വിശാലമായ മടിത്തട്ടുമാത്രം. ഓളക്കയ്യുകൾ വഞ്ചിയെ തഴുകുന്നു. ഓളങ്ങളിൽ ചലിക്കുന്ന തുരുത്തുകളിൽ നീർപക്ഷികൾ ചേക്കേറി വിശ്രമിക്കുന്നു. ആകാശങ്ങളിൽ കഴുകന്മാർ കറങ്ങുന്നു. അവ അകന്നു പോകുന്നു.

മനുഷ്യാവയവങ്ങൾ, സ്വന്തം കൂടിയിടങ്ങളിൽ ഉപേക്ഷിച്ചു ഒഴുക്കിലൂടെ ഉല്ലസിച്ചു കടന്നുപോകുന്നു. പറന്നിറങ്ങുന്ന നിരവധി കിളികൾ അവരോട് സല്ലപിക്കുന്നു. നിമ്നോന്നതകളില്ലാത്ത, പാരസ്പര്യത്തിന്റെ ഉടുങ്ങാത്ത ഒഴുക്ക്.

ദൂരെ ഒരു തുടുത്ത വസ്തു ഒഴുകിവരുന്നു. അത് വഞ്ചിയുടെ

നേരെ, അകലം പാലിച്ചു ഞങ്ങൾക്ക് സമാന്തരമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു.

ഒരു പൂർണ്ണ ശവശരീരം. പ്രതാപൻ പറഞ്ഞു.

ഞാൻ ഞെട്ടി. വെയിലിൽ തുടുത്ത, മുങ്ങിക്കുളിച്ച ഒരചേതനഘണ്ഡം. അത് ചലിക്കുന്നു. ചിരിക്കുന്നു.ഞങ്ങളുടെ യാനപാത്രത്തെ ചെറുതായി വെല്ലുവിളിച്ചു. ഞങ്ങൾക്കൊപ്പം ഒഴുകിനീങ്ങുന്നു. ചിലപ്പോഴത് വാത്സല്യത്തോടെ ഞങളുടെ അടുത്തേക്ക് വരുന്നു. ഓളക്കയ്യുകൾ ഉയരുന്നു. വീണ്ടും അകന്നു പോകുന്നു. പിന്നെയും അടുക്കുന്നു.

ഇത് നമ്മുടെ വിദ്യാധരൻ ആകുന്നു. ഗംഗയുടെ ഹൃദയത്തിൽ വിദ്യാധരൻ, നമ്മുടെ കൂട്ടത്തിലൊരുവനായിത്തീരുന്നു.

എല്ലാ വസ്ത്രങ്ങളും ഉരിഞ്ഞുപോയ വിദ്യാധരൻ മാംസത്തിന്റെ തുടുത്ത വസ്ത്രത്തെയും പിച്ചിക്കീറുന്ന കളിക്കൂട്ടങ്ങളായ ചെറുമൽസ്യങ്ങൾ . കുഞ്ഞു മൽസ്യങ്ങൾ കണ്ണൊട്ടകളിൽ ഒളിച്ചു കളിക്കുന്നു. ഞങ്ങളിൽ നിന്നും ശുദ്ധം മാറും എന്ന് കരുതി വിദ്യാധരൻ ഒഴുക്കിലേക്കു മാറുന്നു.

അത് അയാൾ തന്നെ. പ്രതാപൻ പറഞ്ഞു."

വത്സലയുടെ വിദ്യാധരൻ എന്ന കഥയിലെ വരാണസിയിലേക്കുള്ള തീവണ്ടിയാത്രയിൽ പാലക്കാടു നിന്നും കയറിയ അജ്ഞാതനായ വിദ്യാധരന്റെ ശവത്തിനെ ഗംഗയിൽ കാണുന്ന നവനീതയായിരുന്നു മുകളിൽ കഥപറഞ്ഞത്. ആത്മീയതക്കായി അന്പതുകൊല്ലം മുൻപ് ഭാര്യയേയും മക്കളെയും ഉപേക്ഷിച്ചുപോയതിനുശേഷം മരിക്കുന്നതിന് മുന്നേ അവസാനമായി കുടുന്പത്തെ കാണാൻ വന്നതായിരുന്നു വിദ്യാധരൻ. നവനീത വണ്ടിയിൽ അയാളെ കണ്ടുമുട്ടുന്നത് മരിക്കാനുള്ള അയാളുടെ യാത്രയിലായിരുന്നു. കൊച്ചുമകൻ മരിക്കാനായി വണ്ടികേറ്റിവിട്ട ഒരു ഭിക്ഷാന്ദേഹി ഒടുവിൽ അരുമല്ലാഞ്ഞിട്ടും നവനീതയുടെ എന്തൊക്കെയോ ആയിമാറി മറഞ്ഞുപോകുന്ന ഒരു നിയോഗത്തിന്റെ കഥായായിരുന്നു വത്സലയുടെ വിദ്യാധരൻ എന്ന കഥ.

വിധി അല്ലെങ്കിൽ നിയോഗം എന്നത് ഇന്ത്യൻ ജനതക്ക് ഒരു പ്രതീകാത്മക നിഷ്ക്രിയത്വമല്ല. കാലാകാലങ്ങളായി ഒരു വലിയ ജനത തലമുറകളായി ഒരു നിശ്വാസത്തോടൊപ്പം ജീവിതത്തെ നിലനിർത്താൻ കാത്തു സൂക്ഷിക്കുന്ന ഒരു വിശ്വാസ സംഹിതയാണത്. വംശനാശം വരുത്തിയിട്ടും വിട്ടുപോകാത്ത മക്കാളി ഗോസാലയുടെ തത്വചിന്തതയുടെ ബാക്കിപത്രം.

ക്രിസ്തുവിനു മുൻപ് അഞ്ചാം നൂറ്റാണ്ടിൽ ഹിന്ദുമതത്തിലെയും, ജൈന മതത്തിലെയും, ബുദ്ധമതത്തിലെയും വിശ്വാസ സംഹിതകൾ തള്ളിക്കൊണ്ട്, പ്രപഞ്ചത്തിലെല്ലാം സംഭവിച്ചതും, സംഭവിക്കാനിരിക്കുന്നതും ഇപ്പോൾ സംഭവിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതും ആരോ എഴുതിവച്ചോരു വിധിയിലെ നിയോഗമാണെന്ന് എന്ന് അടിയുറച്ചു വിശ്വസിച്ചൊരു തത്വ സംഹിതയായിരുന്നു, തമിഴ് നാട്ടിലെ തിരുച്ചിറപ്പള്ളി ജില്ലയിലെ തിരുപ്പത്തൂരിൽ ജനിച്ചു എന്ന് കരുതുന്ന മക്കാലി ഗോശാലയുടെ അജീവിക സിദ്ധാന്തം. മൗര്യൻ ചക്രവർത്തിയായിരുന്ന ബിംബിസാരൻ വിശ്വസിച്ചിരുന്നു എന്ന് പറയപ്പെടുന്ന വിധിയുടെ അപ്രമാദിത്വത്തിൽ വിശ്വസിച്ചിരുന്ന ഈ ഫെറ്റലിസ്റ് തത്വ ചിന്ത.

ഇന്ത്യൻ ജനതയുടെ മനസ്സിനെ എന്നെന്നേക്കുമായി അടിമയാക്കിയതാണ് അജീവിക ചിന്തയുടെ പിന്നീടുള്ള ചരിത്രം.

അശോകവന്ദന എന്ന രണ്ടാം നൂറ്റാണ്ടിലെ ബുദ്ധകൃതി, ബുദ്ധമതത്തെ നിരസിക്കുന്നു എന്ന കാരണത്താൽ അജീവിക സിദ്ധാന്തത്തെയും അതിൽ വിശ്വസിച്ചിരുന്നവരെയും അശോകൻ ഒന്നാകെ കൊന്നൊടുക്കിയ ഒരു കഥ പറയുന്നുണ്ട്. എത്ര കൊന്നിട്ടും അതിലെ തത്വ ചിന്തകൾ അജീവിക സിദ്ധാന്തത്തെ നിരസിച്ച ഇന്ത്യൻ മതങ്ങളിൽ നിന്നും മനസ്സിൽ നിന്നും ഒരിക്കലും വിട്ടുപോകാത്തത് ( വിധി, നിയോഗം) അശോക ചക്രവർത്തിയുടെയും അജീവിക മതത്തിന്റെയും മറ്റുമതങ്ങളുടെയും വിധി. ദൈവത്തെ നിരസിച്ച അജീവിക വിധി പിന്നീട് കാലാന്തരത്തിൽ ദൈവ വിധിയായതു, അജീവിക മതത്തിന്റെയും നിയോഗം.

വിധി എന്ന ആശയത്തെപ്പോലെ ഇന്ത്യൻ കലാസാഹിത്യ രംഗത്തെ ഇത്രയധികം സ്വാധീനം ചെലുത്തിയ മറ്റൊരാശയം ഈ രാജ്യത്തിന്റെ ചരിത്രത്തിൽ ഉണ്ടായിട്ടുണ്ടെന്നു തോന്നുന്നില്ല. ഭാരതീയ ഇതിഹാസങ്ങളായ മഹാഭാരതവും, രാമായണവും തൊട്ടു തുടങ്ങി, ഇരുപതാം നൂറ്റാണ്ടിലെ കമ്മ്യൂണിസ്റ് ബൗദ്ധീകവാദത്തിന്റെയും വർഗ്ഗസമരങ്ങളുടയും പരിച്ഛേദങ്ങളായി കൊണ്ടാടപ്പെടുന്ന

ഘട്ടക്കിന്റെ മേഘ ദക്കാ താരയും, ശ്യാം ബെനഗലിന്റെയും ധരംവീർ ഭാരതിയുടെ സൂരജ് ക സത്‌വാ ഗോടയും വരെ നീണ്ടു നിൽക്കുന്നതാണ് ഗോശാല നൽകിയ വിധി വിളയാട്ട മെന്ന സംഭാവന.

ഘട്ടക്കിന്റ മേഘ ദക്കാ താരയിൽ, നീന തന്റെ അപകടം വന്നു പരാജി തനായിപോകുന്ന അച്ഛനുപകരം, അമ്മയും ചേട്ടനും അനിയത്തിയും അനിയനും ചേർന്ന കുടുന്പഭാരം പേറാൻ വിധിക്കപ്പെട്ടവളാണ്. തന്റെ സുഖങ്ങളും സൗകര്യങ്ങളും എല്ലാം ത്യജിച്ചു കുടുന്പത്തിന്റെ സുഖ സൗകര്യങ്ങൾ നോക്കി നടത്തുന്ന നീനയെ പക്ഷെ എല്ലാവരും മനുഷ്യത്വരഹിതമായി പെറ്റി ബൂർഷ്വ മാനസീകതയോടെ ചൂഷണം ചെയ്യുകയാണ്. സഹാനുഭൂതി നടിക്കുന്ന അച്ഛൻ, എത്രകൊടുത്താലും കുറ്റം പറയുകയും കല്യാണമോ മറ്റോ കഴിച്ചാൽ നീനയിലൂടെടെ വരുന്ന വരുമാനം നഷ്ടമാവുമോ എന്ന് ഭയക്കുന്ന അമ്മ, തന്നേക്കാളേറെ സ്നേഹിച്ചിട്ടും തന്റെ ആകെയുള്ള സാന്ത്വനമായ കാമുകനെ തട്ടിയെടുക്കുന്ന അനിയത്തി, തന്റെ സംഗീതത്തെ കുടുന്പ ബാധ്യതകൾക്കു മുകളിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കുന്ന ചേട്ടൻ അങ്ങിനെ എല്ലാവരും കൽക്കത്താ നഗരത്തിന്റെ അരികു ചേർന്നൊരു ഗ്രാമത്തിൽ നീന എന്ന കൽക്കത്തയിൽ ജോലിക്കാരിയായ ഒരു യുവതിയെ ചൂഷണം ചെയ്യുകയാണ്.

ത്യാഗത്തെ മഹത്വവൽക്കരിച്ചാണ് കാലാകാലങ്ങളായി ഈ രാജ്യത്തെന്നും ഇത്തരം വിധിവൈപര്യമെന്ന് ഓമനപേരിട്ടു വിളിക്കുന്ന ചൂഷണങ്ങളെ നേരിടുന്നത്. പക്ഷെ എല്ലാ ത്യാഗങ്ങളും സഹിച്ചിട്ടും അവസാനം ചേട്ടന് നീനയെ സാന്പത്തികമായി രക്ഷിക്കാനാകുന്പോഴേക്കും നീനക്ക് ക്ഷയരോഗം പിടിപെട്ടു മരണത്തിലേക്ക് നടക്കുകയാണ് . മരണം മുന്നിലെത്തി തകർന്നു സാനിറ്റോറിയതിന്റെ അവളുടെ നല്ലകാലത്തൊരിക്കലും കിട്ടാത്ത പ്രകൃതിരമണീയമായ പുൽമേടയിൽ അവൾ അവസ്സാനം വേദനയോടെ "എനിക്ക് ജീവിക്കണം ഏട്ടാ ...എനിക്ക് ജീവിക്കണം" എന്ന് ചേട്ടനോട് പറഞ്ഞു പൊട്ടിക്കരയുന്പോൾ, വർഗസമരങ്ങൾക്കപുറത്തു വിധിയെന്ന ഇന്ത്യൻ പ്രഹേളികയോട് കാഴ്ചക്കാരായ നമ്മളോടൊപ്പം അവസാനം ഘട്ടക്ക് സമരസപ്പെടുകയാണ്.

ചൂഷകരാകുന്ന സമൂഹത്തെ പ്രത്യയശാസ്ത്രപരമായ കാഴ്ചപ്പാടുകളിലൂടെ അവതരിപ്പിക്കാൻ ഘട്ടക്കിനാകുന്നുണ്ടെങ്കിലും, മനുഷ്യന് താങ്ങാവുന്നതിനുമപ്പുറത്തെ ത്യാഗങ്ങൾക്കുശേഷവും നന്മകൾക്ക് ശേഷവും നീനക്കു വന്നു ചേരുന്ന രോഗമെന്നെ മരണത്തെ നിർവചിക്കാനാകാതെ, അതെന്തുകൊണ്ടെന്ന് തിരിച്ചറിയാനാകാതെ സിനിമ അവസാനിക്കുന്പോൾ "എനിക്ക് ജീവിക്കണം ഏട്ടാ.. എനിക്ക് ജീവിക്കണം" എന്ന് നാലുകോണുകളിൽ നിന്നും നമുക്ക് നേരെ നിലവിളിക്കുന്നത് സത്യത്തിൽ നീനയായിരുന്നില്ല. ഘട്ടക് തന്നെയായിരുന്നു.

സൂരജ് ക സാതവാ ഗോട എന്ന സിനിമയിൽ നായകൻ തന്റെ ജീവിതത്തിലെ മൂന്ന് സ്ത്രീകളുടെ കഥയാണ് പറയുന്നത്. മൂന്ന് പേരും സമൂഹത്തിലെ മൂന്ന് സാന്പത്തീക സമൂഹങ്ങളെയാണ് പ്രതിനിധാനം ചെയ്യുന്നത്. റൊമാന്റിക് കഥകൾ വായിച്ചു അത്തരമൊരു മായാലോകത്തെക്കുറിച്ചു സ്വപ്‌നങ്ങൾ കാണുന്പോഴും സുഖ സൗകര്യങ്ങൾക്കായി പണക്കാരനായൊരു വൃദ്ധനെ കല്യാണം കഴിക്കാൻ തയ്യാറാവുന്ന ജമുനയാണ് മണിക് മുല്ലയെന്ന നായകൻറെ ആദ്യ നായിക. സ്വാർഥതയും കാര്യപ്രാപ്തിയും മാത്രം കൈ മുതലായ ജമുനയോട് മണിക്കിന് പ്രേമമില്ലായിരുന്നെങ്കിലും ജമുനക്ക് പക്ഷെ മണിക്കിനെ വലിയ കാര്യമായിരുന്നു. മണിക് സ്നേഹിക്കുന്നത് ലില്ലിയെയാണ്. വിദ്യാഭ്യാസമുള്ള ലില്ലിക്ക് തന്നെ അതിരറ്റു സ്നേഹിക്കുന്ന ഭർത്താവിനെ പുച്ഛവും കഥകൾ പറയുന്ന വിദ്യാഭ്യാസമുള്ള മാനിക്കിനോട് പ്രത്യേക പരിഗണനയുമാണ്. എന്നാൽ മണിക്കിനെ മനുഷ്യത്വമെന്താണെന്നു, ജീവന്റെ വിലയെന്താണെന്നു പഠിപ്പിക്കുന്നത് തെരുവോരത്തെ കൊല്ലന്റെ കുടിലിൽ വളരുന്ന സത്തിയാണ്. സാമൂഹീക അരക്ഷിതാവസ്ഥയിലും യാതനകളിലൂടെയും കടന്നുപോകുന്ന സത്തി ഒരു ദിവസം തന്നെ കൂട്ടിക്കൊടുക്കുന്ന സഹോദരനിൽ നിന്നും തന്നെ ആക്രമിക്കാൻ വരുന്ന അക്രമികളിൽ നിന്നും രക്ഷിക്കാൻ മണിക്കിന്റെ വീട്ടിൽ മാണിക്ക് രക്ഷിക്കും എന്ന് വിശ്വസിച്ചു ഓടി വരും. പക്ഷെ സാമൂഹീക ബോധം മേന്പൊടിയായി കൊണ്ട് നടക്കുന്ന ബൂർഷ്വാ സമൂഹത്തിലെ സാംസ്കാരിക നായകന്മാരെപ്പോലെ, മണിക് നിസ്സഹായത നടിച്ചു സത്തിയെ രക്ഷപെടുത്താതെ അക്രമികൾക്ക് വിട്ടുകൊടുക്കുകയാണ് ചെയ്യുന്നത്. താൻ തന്നോട് അനുകന്പയുള്ളവനെന്നുകരുതി രക്ഷപെടുത്താനായി കേണപേക്ഷിച്ചിട്ടും തന്നെ കൈ വിടുന്ന മാണിക്കിനെ വേദനയുടെയും തകർന്നുമാണ് അവസാനം അക്രമികളുടെ കൈകളിൽ നിന്നും സത്തി നോക്കുന്നത്. അവിടെ നിന്നും സിനിമ അവസാനിക്കുന്നത് "ഞാനൊരിക്കലും ജീവിതത്തെ ജീവിച്ചിരുന്നില്ല, ജീവിതം എന്നെയാണ് ജീവിച്ചത്" എന്ന് വിധി വിളയാട്ടത്തെ അടിവരയിട്ടു കൂട്ടുകാരോട് പറഞ്ഞു തിരിഞ്ഞു നോക്കുന്ന മണിക്കിന് മുന്നിൽ ഒരു കുഷ്ഠരോഗിയെയും തള്ളി ഭിക്ഷയിരക്കുന്ന സത്തിയെയാണ് നമ്മോടൊപ്പം മാണിക് കാണുന്നത്. മണിക്കിനെ കണ്ടു തിരിച്ചറിഞ്ഞു ഭയന്ന് പിന്മാറിയോടുന്ന സാത്തിക്കു പിന്നാലെ കഥയിൽ മറഞ്ഞുപോകുന്ന മാണിക്കിന്റെ കഥയിൽ സിനിമയവസാനിക്കുകയാണ്. മാണിക്കിന്റെ ജീവിതത്തിലെ മൂന്ന് സ്ത്രീകളുടെ ജീവിതങ്ങളിലൂടെയും മണിക്കിന്റെ ജീവിതത്തിലൂടെയും, വർഗ്ഗസമരങ്ങളുടെ പ്രത്യയശാസ്ത്രങ്ങക്കപ്പുറത്തെ വിധി നമുക്ക് മുന്നിൽ കഥാകാരനോടൊപ്പം പ്രഹേളികയാവുകയാണ്.

ജീവിതത്തിലെല്ലായിടത്തും ഈ കഥകളിൽ എല്ലാവര്ക്കും നമ്മുടെയൊക്കെ ജീവിതത്തിൽ നമുക്കൊക്കെയുള്ളതു പോലെ അവസരങ്ങളും, സാധ്യതകളും തിരഞ്ഞെടുക്കാനുള്ള അവകാശവും അവസരങ്ങളും ഉള്ളവരാണ്. എങ്കിലും, ജീവിതത്തിന്റെ കെട്ടുപാടുകളിൽ ആർക്കൊക്കെയോ വേണ്ടി, എന്തിനൊക്കെയോ വേണ്ടി ആരൊക്കെയോ ആകാനുള്ള തത്രപ്പാടിൽ എന്തൊക്കെയോ ആയി തീരുന്ന ഒരു കൂട്ടം മനുഷ്യരുടെ ദയനീയതയായാണ് പൊതുവെ വിധിയായി തിരിച്ചറിയപ്പെടുന്നത്.

ലുബിന എന്ന ബ്രിട്ടീഷ് കലാകാരി ഒരിക്കലെഴുതിയിരുന്നു "നിങ്ങൾക്ക് പരാജയങ്ങൾക്കൊപ്പം നൃത്തം ചെയ്യാനറിയില്ലെങ്കിലൊരിക്കലും വിജയിയായ കലാകാരനാകാനാകില്ല". ഇവിടെയാണ് പാശ്ചാത്യ ചിന്തയും പൗരസ്ത്യചിന്തയും വിധിയോടും ത്യാഗത്തിനോടും കൊന്പു കോർക്കുന്നത് . ചിലർ സ്വപ്നങ്ങൾക്ക് പിറകെയോടി ജീവിതം നഷ്ടപ്പെടുത്തുന്പോൾ മറ്റുചിലർ യാഥാർഥ്യബോധങ്ങൾക്കു പിറകേയോടി ജീവിതം നഷ്ടപ്പെടുത്തും. ഒന്ന് പരാജിതന്മാരുടെ വിജയമായി തീരുന്പോൾ മറ്റൊന്ന് വിജയികളുടെ പരാചയമായൊടുങ്ങും. അതിനിട യിലെവിടെയൊക്കെയോ രോഗമായോ, മരണമായോ അല്ലെങ്കിൽ നിസ്സഹായതയായോ വിധിയെന്ന പ്രഹേളിക പക്ഷെ നമ്മെ ഘട്ടക് അനുഭവിച്ചതുപോലെ അന്പരിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും.

ആർട്ടിസ്റ് ആക്ടിവിസ്റ്റായ ഫ്ലോറിയാൻ എഗെർമാൻ (https://fleg.de/) എന്ന കലാകാരൻ, ഫൈൽഡ് ആർട്ടിസ്റ് ഇന്റർനാഷണൽ എന്ന പേരിൽ ഒരു രാജ്യാന്തര ആർട്ടിസ്റ് പ്രൊജക്റ്റ് നടത്തുന്നുണ്ട്(https://failed-artists.com/about/). പക്ഷെ എവിടെയൊക്കെയോ വിധിയും നിയോഗവും പിന്നെയും ബാക്കിയാക്കി അതിൽ അംഗത്വം നേടണമെങ്കിൽ അപേക്ഷിതാവ്ഒരു പരാജയത്തിൽ വിജയിച്ചവനായിരിക്കണം (a successfully failed).

ജീവിതത്തിൽ പരാജിതരോ വിജയിയോ ആകാതെ മണ്മറഞ്ഞു പോകുന്നവരാണ് ഒട്ടുമിക്കവരും എന്നത് മറ്റൊരു ജീവിത നിയോഗം മാത്രം